150 godina Narodnog pozorišta u Beogradu: Istorija ovog zdanja bila je burna koliko i istorija same Srbije

0
322
Foto: Narodno pozorište

Svečanom akademijom i uručenjem godišnjih nagrada u četvrtak je obeleženo 150 godina Narodnog pozorišta u Beogradu. Ako se osvrnemo vek i po unazad, od samog nastanka ovog zdanja, primetićemo koliko se prepreka kroz istoriju moralo premostiti da bi bio osnovan i održan prestonički teatar.

“Te 1868. godine, kada je osnovano Narodno pozorište u Beogradu, Srbija je jedva imala nešto preko milion i dve stotine hiljada stanovnika” – navodi se na zvaničnom sajtu Narodnog pozorišta. “Celokupna srpska prosveta je raspolagala sa 423 učitelja muških i 54 „učiteljke“ ženskih osnovnih škola. Beograd je tek prešao cifru od 25.000 žitelja koji su stanovali u 3.444 kuće. Na jednog činovnika dolazilo 68 stanovnika, na jednog nastavnika 262, na jednog lekara 442, a na jednog advokata 1481 stanovnik. Šezdesetih godina XIX veka Beograd je jedno veliko selo na pola puta od otomanske ka evropskoj civilizaciji. U njemu žive trgovci, zanatlije, činovnici, vojnici, seljaci, nadničari i besposličari. Kuće, zanati, moda – prilagođavaju se sve više zapadnjačkim ukusima; „gefrorenes“ i šampanj se javljaju pored boze, alve i sudžuka; na balovima se igraju kola i polke. Ulice su uske, krivudave, nečiste i neosvetljene; četrdeset beogradskih ćorsokaka služi za bacanje otpadaka; u njemu nema kanalizacije i vlada oskudica u pijaćoj vodi. Međutim, žeđ za prosvetom, kulturom i naukom u oslobođenoj zemlji bukti zajedno sa željom da se dovrši delo narodnog oslobođenja i ujedinjenja.”

Pozorište je prvobitno trebalo da se gradi na Zelenom vencu

Zalaganjem Odbora Ljubitelja narodne prosvete i Pozorišnog odbora organizovano je prikupljanje dobrotvornih priloga: knez Aleksandar Karađorđević priložio je 1.000, a kapetan Miša Anastasijević 500 dukata, dok je Vlada Kneževine Srbije poklonila zemljište na Zelenom vencu i novčani iznos od 2.000 dukata. Iako je pozorišno zdanje na Zelenom vencu započeto 1852. godine, prema projektu italijanskog arhitekte Josifa Kasana, od ove namere se odustalo zbog podvodne prirode tla. Ovaj graditeljski neuspeh odložio je uspostavljanje prvog srpskog pozorišta za gotovo dve decenije.

Pročitajte i  Sa svog imanja ovaj čovek ima najlepši pogled u Srbiji: Prve i jedine komšije su mu beloglavi supovi, a vrata njegovog doma otvorena su za sve

Posle više pokušaja, koji datiraju još od 1842, da se u Beogradu osnuje stalno profesionalno pozorište, a koji su iz različitih razloga bili kratkog daha ali su nedvosmisleno pokazali da ovoj zemlji i njenoj prestonici teatar treba – 1868. je osnovano Narodno pozorište u Beogradu. Prva predstava, „Đurađ Branković“ Karolja Obernjaka, održana je (po novom kalendaru) 22. novembra 1868. u gostionici „Kod engleske kraljice“, koja je sledećih godinu dana bila privremeni dom ovog pozorišta.

U sadašnju zgradu, na mestu tadašnje Stambol kapije, uselilo se 1869. godine. Na samom početku 20. veka nazivali su ga Kraljevsko srpsko narodno pozorište u Beogradu.

Mihailo Obrenović izgovorio je sudbonosnu rečenicu: ” Sazidaću ja vama teatar za sebe pa ćete biti sasvim zadovoljni”.

1868. godine, prilikom drugog gostovanja Srpskog narodnog pozorišta iz Novog Sada u Beogradu, knez Mihailo Obrenović, oduševljen novosadskim glumcima, donosi istorijsku odluku o gradnji novog i stalnog zdanja beogradskog teatra. U dogovoru sa Državnim savetom 12. marta 1868. knez Mihailo je odlučio da se pozorišna zgrada podigne na državnom, ranije turskom zemljištu kod Stambol kapije, gde je istog dana počelo rušenje turskih kuća na tom terenu.

Posebna simbolika odabira lokacije za njeno podizanje dodatno je naglašena ugrađivanjem delova porušene Stambol kapije u temelje pozorišnog zdanja. Ova brzina govori o odlučnosti da Beograd dobije stalnu pozorišnu ustanovu. Knez je zahtevao da zgrada bude završena do 15. oktobra iste godine. O značaju koji je podizanje ovog objekta imalo u svesti srpskog naroda govori i to da je čitav trg ispred građevine dobio ime Pozorišni trg, preuzimajući od nekadašnje Velike pijace (danas Studentskog trga) značenje glavnog beogradskog trga.

Pročitajte i  Deo Srbije koji je najlepši kada se poseti u jesen: Predeo naslikan najlepšim bojama

Theatre in Belgrade 1895.jpg
[1], Izgled Narodnog pozorišta 1895. godine – prvobitan izgled do 1914. Fotografija M. Jovanovića, Veza

Naročitu pažnju arhitekta Bugarski posvetio je oblikovanju fasade orijentisane prema trgu. Središnji rizalit glavne fasade završen je trougaonim timpanonom u zoni krova, dok je horizontalna podela ostvarena istaknutim podeonim vencima. U prizemlju se isticao trem, iznad kojeg je, u visini prvog sprata, bila terasa sa dekorativno rešenom ogradom.

Kada je knez Mihailo ubijen 29. maja, pripreme su neko vreme zastale. Namesništvo je htelo da se započeto kao knežev amanet dovede do kraja. Obrazovan je Pozorišni odbor čija je briga bila zidanje zgrade i formiranje trupe. Aktom ustupljenja od 17. juna 1868. kneževi zakoniti naslednici sestra Petrija Bajić i sestrići Teodor i Mihailo Nikolić određuju da se Narodnom pozorištu izda suma od 6500 dukata „shodno obećanju blaženoupokojenog knjaza“. Temelj pozorišne zgrade je postavljen 18. avgusta, u prisustvu maloletnog Kneza Milana i namesnika. Mitropolit beogradski Mihailo je osvetio vodicu, pozdravnu reč je održao predsednik Pozorišnog odbora Filip Hristić potom je spuštena i uzidana povelja

Prema projektu arhitekte Aleksandra Bugarskog zgrada je završena 1869. godine, a 30. oktobra iste godine izvedena je i prva predstava – „Posmrtna slava kneza Mihaila“ koju je za tu priliku napisao Đorđe Maletić. U toj predstavi u ulozi kneza Mihaila je bio Ducman, učitelj jahanja u Vojnoj akademiji.

Narodno pozorište tokom bombardovanja Beograda 1941. Foto: Vikipedija

Od izgradnje, zgrada je prošla kroz više rekonstrukcija: 1870, 1912 — 1922, 1965. i, konačno, 1986 — 1989. godine. Najznačajnije rekonstrukcije su one iz 1922. i 1989. godine.

Pročitajte i  Danas malo ko pamti Radoslava Grujića: Bio je spasilac srpske dece i kulture, pa NEPRAVEDNO optužen i skrajnut

Od dramskih umetnika u istoriji Narodnog pozorišta na početku su se najviše istakli Branislav Nušić i Jovan Sterija Popović, tada već prepoznati domaći klasici, ali i umetnici kao što su Simo Matavulj, Svetozar Ćorović, Vojislav Jovanović Marambo, Milivoj Predić, Laza Kostić, Milovan Đ. Glišić i drugi. Početke domaćeg stvaralaštva u Narodnom pozorištu obeležile su uglavnom tragedije i dramski prikazi inspirisani srednjovekovnom i novijom istorijom kao što su, na primer, „Smrt Uroša V“ Stefana Stefanovića, „Miloš Obilić (Boj na Kosovu)“ Jovana Subotića, „Hajduk Veljko“ Jovana Dragaševića. Izvodili su se i tzv. komadi s pevanjem poput dramatizacija proze Stevana Sremca „Zone Zamfirove“ i „Ivkove slave“, a najpopularniji i najgledaniji od svih, „Koštana“ Borisava Stankovića, prvi je put prikazana 1901. godine te je do današnjih dana ostala kultna predstava.

Nakon Prvog svetskog rata, kada je reč o režiji, dominiraju školovani domaći i ruski reditelji i glumci-reditelji.

Tokom Drugog svetskog rata pozorište je bombardovano – 6. aprila 1941. godine. Nakon rata zgrada je obnovljena, ali nekadašnje zdanje vredno divljenja, posle tolikih ratova i oštećenja, više nije moglo biti impresivno. Zato su grad Beograd i Narodno pozorište 1986. godine doneli odluku o još jednoj, finalnoj i detaljnoj rekonstrukciji.

Danas zgrada Narodnog pozorišta krasi centar Beograda i čini izuzetno važan deo slagalice pod nazivom Trg Republike. A samo pozorište se odlikuje velikim brojem izvedenih predstava, vrsnih glumaca, balerina, operskih pevača, i ljudi koji ga godinama vode napred pružajući novim generacijama mogućnost uživanja u čarima drame, opere ili baleta.

Izvor: Jelica Stevanović/narodnopozoriste.rs, Nedeljnik, Vikipedija

Inicijalizacija u toku...

POSTAVI ODGOVOR

molimo unesite svoj komentar!
ovdje unesite svoje ime